Đừng chờ “Con lớn sẽ ổn”.
Bé 18 tháng. Mẹ để ý con chậm nói, gọi không quay đầu, ít nhìn vào mắt người khác, thích chơi một mình. Mẹ lên mạng đọc về biểu hiện trẻ tự kỷ và thấy con mình “khá giống”. Lòng mẹ chùng xuống. Nhưng cả nhà bảo nhau: chắc con chậm thôi, lớn lên sẽ ổn.
Chín tháng sau, bé 27 tháng. Các biểu hiện rõ hơn, bé bắt đầu ăn vạ nhiều. Lúc này gia đình mới đưa con đi đánh giá. Ngồi trước cô đánh giá, ba mẹ vẫn nói: “Con tôi chỉ chậm nói thôi.”
Đây là câu chuyện có thật mà cô Ngọc Hạ, Chuyên gia can thiệp sớm của Hoa Nắng, đã gặp (thông tin đã được ẩn danh). Và nó không hiếm. Bài viết này giúp ba mẹ biết nên quan sát gì ở con, và vì sao khi thấy dấu hiệu thì đừng chờ.
Biểu hiện trẻ tự kỷ: trả lời ngắn
Biểu hiện trẻ tự kỷ thường nằm ở hai nhóm: khó khăn trong giao tiếp, tương tác với người khác; và hành vi, sở thích lặp đi lặp lại, phản ứng khác thường với âm thanh, ánh sáng, va chạm. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì. Nhưng khi ba mẹ thấy nhiều dấu hiệu, thấy chúng kéo dài, hoặc thấy con mất đi kỹ năng đã có, thì việc nên làm là đưa con đi đánh giá sớm, không chờ con lớn.
Trẻ tự kỷ có phổ biến không? Số liệu từ WHO, CDC và Việt Nam
Nhiều ba mẹ nghĩ tự kỷ là chuyện hiếm, “chắc không rơi vào nhà mình”. Số liệu từ các tổ chức y tế và nghiên cứu trong nước cho thấy điều ngược lại.
| Nguồn số liệu | Nhóm trẻ được khảo sát | Tỷ lệ trẻ tự kỷ |
|---|---|---|
| Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 2022 | Trẻ em trên toàn thế giới (ước tính trung bình) | Khoảng 1/100 trẻ |
| Nghiên cứu quốc gia tại Việt Nam (Lê Thị Vui, Hoàng Văn Minh và cộng sự), khảo sát 2017–2018, công bố 2021 | 40.243 trẻ 18–30 tháng tuổi tại 7 tỉnh, thành đại diện các vùng | 0,758% (khoảng 1/132 trẻ) |
| Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), số liệu 2022, công bố tháng 4/2025 | Trẻ 8 tuổi tại 16 điểm theo dõi ở Mỹ | Khoảng 1/31 trẻ |
Điều ba mẹ cần nhớ: tự kỷ không hiếm. Ở Việt Nam, cứ khoảng 132 trẻ từ 18 đến 30 tháng tuổi thì có 1 trẻ có rối loạn phổ tự kỷ. Nếu con đang có những biểu hiện trẻ tự kỷ, con không phải trường hợp cá biệt, và ba mẹ cũng không đơn độc.
Một con số khác đáng suy nghĩ: ngay cả ở Mỹ, nơi việc sàng lọc rất phổ biến, độ tuổi trẻ được chẩn đoán tự kỷ lần đầu vẫn ở mức trung vị 47 tháng, tức gần 4 tuổi (CDC, 2025). Trong khi đó, nhiều dấu hiệu có thể nhận thấy từ khoảng 18 tháng. Khoảng cách ấy là thời gian quý mà ba mẹ có thể giành lại cho con, nếu không chờ.
Hai nhóm biểu hiện trẻ tự kỷ ba mẹ cần biết
Tự kỷ (rối loạn phổ tự kỷ) là sự khác biệt trong cách não bộ phát triển. Gọi là “phổ” vì mỗi trẻ một khác: có bé khó khăn nhiều, có bé khó khăn ít. Theo tiêu chí DSM-5 mà CDC Hoa Kỳ trích dẫn, các biểu hiện chia thành hai nhóm. Ba mẹ muốn hiểu kỹ hơn về tự kỷ có thể đọc bài Trẻ tự kỷ là gì? Trẻ tự kỷ có chữa được không?
Nhóm 1: Giao tiếp và tương tác. Con khó trao đổi qua lại với người khác. Con ít dùng ánh mắt, cử chỉ, nét mặt để “nói chuyện”. Con khó chơi cùng bạn theo cách phù hợp với tuổi.
Nhóm 2: Hành vi lặp lại và giác quan. Con lặp đi lặp lại một động tác hay một câu nói. Con cần mọi thứ theo nếp cố định, khó chịu khi có thay đổi nhỏ. Con mê một thứ rất hẹp nhưng rất sâu. Con quá nhạy, hoặc quá thờ ơ, với tiếng ồn, ánh sáng, mùi, chất liệu vải.
Biểu hiện trẻ tự kỷ theo độ tuổi: ba mẹ tự đối chiếu
Các mốc biểu hiện trẻ tự kỷ dưới đây là mốc gần đúng theo CDC. Mỗi bé có nhịp riêng, nên mốc chỉ để ba mẹ biết cần để ý điều gì, không phải để chấm điểm con.
Khoảng 9 đến 12 tháng
- Gọi tên mà con ít hoặc không phản ứng
- Con ít nhìn vào mắt người khác, ít biểu cảm trên mặt
Khoảng 12 đến 18 tháng
- Con ít dùng cử chỉ: không vẫy tay chào, không chỉ tay để xin hay để khoe
- Con ít đưa đồ chơi cho ba mẹ xem, ít “khoe” điều mình thích
Khoảng 18 đến 24 tháng
- Con chậm nói, hoặc lặp lại từ, câu một cách máy móc
- Con mất đi từ ngữ hay kỹ năng đã từng có
- Con ít để ý khi người khác đau hay buồn
Từ khoảng 3 tuổi
- Con ít quan tâm, hoặc khó chơi cùng các bạn
- Con ít chơi giả vờ (cho búp bê ăn, giả làm người bán hàng…)
Ở mọi lứa tuổi
- Con lắc người, xoay tròn, vỗ tay lặp đi lặp lại
- Con rất khó chịu khi có thay đổi nhỏ trong nếp sinh hoạt
- Con phản ứng rất mạnh, hoặc gần như không phản ứng, với tiếng ồn, mùi, vải áo
Nếu ba mẹ đánh dấu một vài ô, xin đừng hoảng. Trẻ không có tự kỷ cũng có thể có vài dấu hiệu, và trẻ có tự kỷ không nhất thiết có đủ mọi dấu hiệu. Điều đáng lưu tâm là nhiều dấu hiệu trẻ tự kỷ cùng xuất hiện, kéo dài, hoặc con đang lùi lại so với trước. Với bé chậm nói, ba mẹ có thể xem thêm Cách theo dõi trẻ chậm nói tại nhà.
“Chắc con chậm thôi, lớn sẽ ổn”: vì sao nhiều nhà chờ?
Theo cô Hạ, khi mới thấy con chậm hơn các bạn, nhiều gia đình chưa đưa con đi mà “mông lung hy vọng con lớn hơn sẽ ổn”. Có khi đã đến lúc đi đánh giá, ba mẹ vẫn mặc định trong đầu “con chỉ chậm nói”, như một cách tự trấn an mình.
Điều đó rất dễ hiểu. Không ai muốn nghĩ con mình có khó khăn. Nhưng chờ đợi không làm khó khăn của con biến mất. Trong câu chuyện ở đầu bài, gia đình đã chờ chín tháng. Chín tháng ấy, con đã có thể được hỗ trợ.
Những năm đầu đời là giai đoạn vàng: não bộ của trẻ phát triển nhanh nhất, và hỗ trợ càng sớm thì con càng có nhiều cơ hội. CDC Hoa Kỳ khuyến khích can thiệp càng sớm càng tốt, và không cần chờ có chẩn đoán chính thức mới bắt đầu hỗ trợ con.
Ba mẹ sợ nghe một chẩn đoán? Đánh giá là để hiểu con cần gì
Nhiều ba mẹ lo sợ khi nghĩ đến lúc nghe kết luận con có tự kỷ, tăng động giảm chú ý (ADHD) hay chậm phát triển trí tuệ. Nỗi sợ ấy khiến không ít gia đình chần chừ.
Nhưng thực tế, khi con được đánh giá, con sẽ được chỉ ra đúng những khó khăn con đang gặp phải. Và ba mẹ sẽ được hướng dẫn nên làm gì để đồng hành cùng con. Với bé trong câu chuyện ở đầu bài, chính lúc cô đánh giá chỉ ra mức phát triển của con ở từng lĩnh vực và nêu rõ con đang khó khăn ở đâu, gia đình mới thật sự nhìn thấy con, và bắt đầu đồng hành.
Ba mẹ cũng nên biết: bên y khoa (bác sĩ) sẽ đưa ra chẩn đoán, đánh giá và kết luận con có vấn đề gì. Các trung tâm can thiệp sớm đánh giá mức độ phát triển của con, mô tả con đang khó khăn ở đâu, và hướng dẫn ba mẹ cách đồng hành. Hai việc này bổ sung cho nhau.
“Hãy đưa con đi đánh giá càng sớm càng tốt, để con không lỡ giai đoạn vàng.”
Cô Trần Thị Ngọc Hạ, Chuyên gia can thiệp sớm, Hoa Nắng
Lưu ý: Bài viết giúp ba mẹ quan sát biểu hiện trẻ tự kỷ ở con, không thay thế việc khám và đánh giá trực tiếp. Hoa Nắng là trung tâm can thiệp sớm, không phải cơ sở y tế.
Ba mẹ đang lo về những dấu hiệu ở con và muốn được đánh giá chi tiết, cụ thể hơn? Hãy liên hệ cô Trần Thị Ngọc Hạ, Chuyên gia can thiệp sớm của Hoa Nắng, qua số 0967 829 431 (gọi) hoặc nhắn Zalo.
